18 апреля 2024 г.

Дежурный по стране

В экономике вообще-то есть только два предложения...
Азамат Джолдасбеков, президент АО «Казахстанская фондовая биржа»

Мы в соц сетях:



Балалар латын әліпбиін үйреніп алғанша ағылшын тілін оқытуға тыйым салу керек

10 апрель 2018, 12:20
Саясаттанушы Дос Көшім – еліміздегі өзекті мәселелерге батыл пікір білдіріп жүрген азаматтардың бірі. Оның тіл, жер, діл және дінге қатысты ойлары қазақ қоғамын бей-жай қалдырған емес. Matritca.kz саясаттанушымен болған сұхбатты назарларыңызға ұсынады.

– Жуырда ҚР Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедияұлы еліміздегі халықтың 83 пайызы қазақ тілін меңгерген деп мәлімдеді. Бұл көрсеткіш бөркімізді аспанға атып қуанатын жағдай ма, жоқ әлде «әттеген-ай» дейтін тұстарымыз әлі де бар ма?

– Бұл қуанатын жағдай емес. Өйткені кеңес елдерінен шыққан республикалар бізден әлдеқайда алға шығып кетті. Менің ойымша, мемлекеттік тілді білу жөнінен ең соңғы орындамыз. Оның объективті және субъективті себептері бар. Объективті түрде қарасаң елімізде орыстандыру саясаты жүргізілді деп ақталуға болады.

Алайда өзге республикалар секілді "Мемлекеттік тіл туралы" заң қабылдағанда, қазақ тілін білетіндердің саны 100 пайыз болмаса да, 95 пайызға жетер еді. Сондықтан да мен еліміздегі халықтың 83 пайызы қазақ тілін меңгергенін жетістік деп есептемеймін.

– Жалпы ағылшындар «ең үлкен өтірік – статистика» дейді ғой. Мәселен, бұған дейін президент «2020 жылға дейін қазақстандықтардың 95 пайызы мемлекеттік тілді меңгеруі керек» деп тапсырма берген болатын. Министр айтқан статистика жұмыс жасалып жатыр деп қазақ қоғамын тыныштандыру үшін айтылған сөз емес пе?

– Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев та, тіпті Мұхтар Шаханов та «Қазақтың жартысынан көбісі өзінің ана тілін білмейді» деп айтып қалады. Бірақ екеуі де нақты зерттеу жұмыстарына сүйенбей, жай айта салған секілді. Мәселен 2009 жылғы санақта 98 пайыз қазақ мемлекеттік тілді білемін деп көрсеткен.

Қазір біздің халықтың үлес салмағы 70 пайыздан асса, онда 70 пайыз адам мемлекеттік тілді біледі деген сөз. Қазіргі таңда елімізде 19 пайыз орыс, 12-13 пайызы өзге ұлт өкілдері тұрады. Менің ойымша солардың 1/3 қазақ тілін жақсы біледі.

Мәселен қырғыздар, өзбектер, ұйғырлар сынды түркі және мұсылман халықтарын есептейтін болсақ, шынында біздің елде 80 пайызға жуық адам қазақ тілін біледі. Алайда министр айтқандай, халықтың 83 пайызы қазақ тілін біледі дегенге сене қоймаймын.

– Сондай-ақ, министр еліміздегі Мемлекеттік БАҚ ақпаратының 71 пайызы қазақ тілінде екенін айтты. Алайда орыс тілді БАҚ саны мен сапасы жөнінен бізден басым болып отыр. Ал қазақ тілінде БАҚ саны көп болғанымен, сапалы және жүйелі жұмыс жүргізіп жатқан жоқ. Бұған Үкімет кінәлі ме, жоқ әлде БАҚ басшылары мен журналистер жауапты ма?

– Бұған ең біріншіден мемлекеттік саясат кінәлі. Себебі біз Ресейдің ақпараттық кеңістігінен әлі күнге дейін шыға алмай отырмыз. Шынында еліміздегі БАҚ-тың үлес салмағы 70 пайыздың шамасында шығар.

Ал енді Ресейден келетін БАҚ-ты есептегенде, біз оның жартысына да жетпей қаламыз. Ең басты мәселе - қазақ БАҚ-ның 70 пайыз болып отырғаны емес, біздің азаматтардың Ресейдің газет-журналдарына телміріп отырғандығы. Кез келген кітап сататын дүкенге барсаңыз, ондағы өнімнің 10 пайызға жетер-жетпесі ғана қазақ тілінде.

Бұқаралық ақпарат құралдарындағы жағдай да осыған ұқсас. Жалпы Тәуелсіздік алғанына 27 жыл болған мемлекеттің ақпарат құралдарының үлесі небары 70 пайыз болып отырғаны - қуана қоятын жаңалық емес.

– 2016 жылы 1 сыныпқа барғандардың 89% - қазақ сыныбына, ал 10%-дан асар-аспасы орыс сыныбына барған екен. Бәлкім осы көрсеткішке қуануға болатын шығар...

– Бұл, әрине, жақсы көрсеткіш. Ал енді 2017 жылы бірінші сыныпқа барғандардың 90 пайызы қазақ мектебіне барған деген дерек бар. Мен мұны Үкімет басшысы Бақытжан Сағынтаевтың аузынан естідім.

Ең бірінші "2016 жылы 89 пайыз бала 1 сыныпқа барған" деген дерекке сенбей, бұл туралы Білім және ғылым министрлігінде жұмыс жасаған Жолтаева апайдан сұрадым. Сонда ол аталған деректің рас екенін мәлімдеді. Шын мәнісінде, бұл қуанатын жағдай.

Өйткені мектеп оқушыларының 90 пайызы қазақ тілінде оқып жатқаны -мемлекеттік тілдің болашағы бар екенін көрсетеді. Бірақ қазақ тілін ауылдық жердегі ағайын көтеріп отырғанын ескерген жөн. Ал Астана, Алматы сияқты ірі қалаларда қазақ тіліне деген бетбұрыс жоқ.

Қайта керісінше, қалада орыс мектебіне баласын оқытатын мысалдар көбейіп кеткенін байқайсың. Жалпы қалай болған күнде де, жағдай жақсарып келеді. Алайда біз Еуразия экономикалық одағына кірмегенде қазақ тілінің үстемдігі одан сайын арта түсер еді.

Кейбір ата-аналар орыс тілі әлі де болса сақталып қалады деген ойменен баласын көршінің тілінде оқытып жатыр.

– Өзіміздің кейбір түркі тілдес бауырларымыздың балаларын орыс мектебіне беріп отырғаны жасырын емес. Мұның себебі неде?

– Осыдан оншақты жыл бұрын "ұйғырлардың 7 пайызы ғана қазақ, 57 пайызы баласын орыс мектебінде оқытады" деген дерек болған. Сонда ұйғыр бауырларымызға «Неге сендер балаларыңды қазақ мектептеріне бермейсіңдер?» деп сұрақ қойдым.

Олар «Біз онсыз да қазақ тілін білеміз. Екі тілді білсін деген ниетпен баламызды орыс мектебіне береміз» деп жауап берген болатын. Шын мәнісінде өзге ұлт өкілдерінің арасында қазақ тілін білетін азаматтар баршылық. Алайда сол білген тілді қоғамдық ортада пайдалану жағы кемшін түсіп жатыр.

Біз басшыларымыздың бәрі орыс тілінде сөйлейді деп ренжіп жатамыз ғой. Шын мәнісінде, олардың барлығы бірдей қазақ тілін біледі. Мысалы облыс әкімдеріміз жиындарда орыс тілінде, ал мен мемлкеттік тілде сөйлеймін. Бір қызығы, олар түсте тамақтанып отырғанда қазақша әзіл-қалжыңдар айтып отырады.

Мен «Сіз қазақ тілін жақсы біледі екенсіз ғой. Ендеше неге қазақ тілінде баяндама жасамадыңыз» десем, «Маған орыс тілінде ойымды жеткізу ыңғайлы» деп жауап береді. Егер қазақ тілінің қажеттілігін арттыру "Мемлекеттік тіл туралы" заң арқылы жасалса, онда қазақ тілінде сөйлейтін адамдардың саны күрт көбейер еді. Басшылардың көпшілігі мемлекеттік тілді білгенімен, сөйлегісі келмейді.

– Білім және ғылым министрлігі 2020 жылы даярлық сыныптары латын әліпбиінде оқиды деп жатыр. Латын әліпбиіне көшуді жеделдету дұрыс па, жоқ әлде асықпай әрекет еткен жөн бе?

– Былтыр латын графикасын дайындайтын жұмысшы тобының мүшесі болдым. Білім және ғылым министрілігінің ерте бастан қимылдағаны дұрыс. Шын мәнісінде латын әліпбиіне көшу ұзаққа созылады. 2000 жылы Әзербайжанның астанасы Бакуге бардым.

Сонда газет сататын дүңгіршектегі 5 газеттің 2-уі латын тілінде, ал 3-уі бұрынғы кирил жазуында екенін байқадым. Бұл латын әліпбиіне көшкеніне 9 жыл болған Әзербайжанның көрінісі. Негізі латын әліпбиіне көшу 10-15 жылға дейін созылады.

Алайда біз жаңа латын әліпбиімізді әлі нақтылаған жоқ сияқтымыз. Әлі де болса «әттеген-ай» дейтін тұстарымыз баршылық. Соны шешіп алғаннан кейін латын әліпбиіне көшуді бастай бергеніміз дұрыс.

Өкінішке қарай, біз латын әліпбиімен бірге үш тілде білім беруді қатар оқытайын деп отырмыз. Менің ойымша үш тілде білім беруге 10-15 жылға дейін мораторий жариялай тұрған жөн секілді. Өйткені бірінші сыныпта ағылшын тілі және ағылшын жазуына ұқсас латын әліпбиін үйретсек, балалардың миы ашып кетеді. Сондықтан да, балалар латын әліпбиін әбден үйреніп алғанша ағылшын тілін оқытуға тиым салған жөн секілді.

– Латын әліпбиінің нұсқасы әлі де болса көңілден шықпай отыр. Билік неге Мемлекеттік тіл институты ұсынып отырған жобаны қабылдамай, шала-жансар графиканы ұсынып отыр?

– Жалпы ұлт тағдырына қатысты реформа жасалған кезде оны 100 пайыз халықтың қолдауы мүмкін емес. Бұл бір. Екіншіден, біз әлі күнге дейін өзіміздің қандай төл дыбыстарымыз бар екенін анықтап алғанымыз жоқ.

Мәселен бір ғалым 26 таңба ұсынса, екіншісі 28, тіпті үшінші топ 32 әріпті графика ұсынып жатыр. Біз әу баста «Мына дыбыстар ғана бізге қажет» деп қажетті әріптерді таңдап алуымыз керек еді. Мысалы мен "в" мен "ч" сынды әріптердің латын әліпбиіне кіргеніне таңғаламын.

Өйткені аталған дыбыстар қазақ тілінде жоқ. Алайда біздің басшылар аталған әріпті мемлекет басшысын «Нұрсұлтан Абишевич» деп айтуы үшін кіргізген тәрізді.

Менің ойымша, ең бірінші өзіміздің төл дыбыстарымызды анықтау керек. Таңбалардың кейбіреуіне көңіліміз толып, кейбіреуіне толмайтын шығар. Алайда барлық әңгіме мұнда емес. Әбден үйреніп кеткеннен кейін оқуға да, жазуға да латын әліпбиі ыңғайлы болады.

Тәуелсіздік алғашқы жылдарында мемлекеттік ту ретінде 10 шақты ту ұсынылған болатын. Сол кезде әркім әртүрлі ұсыныстар айтып жатты. Алайда қазіргі туды көрген кезде жүрегіміз шым ете қалады емес пе?

Ал кезінде «Не көк емес, не жасыл емес» деп қазіргі туға ешкім риза болған жоқ. Сол сияқты ертең латын әліпбиіне де көзіміз үйреніп кетеді.

Сұхбаттасқан Серік Қожагелді
Просмотров материала: 6 095

Поделиться материалом


10:04 230 миллиардов тенге возвращено государству в рамках дел... 91 417 Просмотров

20:03 Обращение жителей с. Маралды к Президенту РК К.-Ж. Токаеву... 0 Просмотров

12:16 Атырауда мыңнан астам асыл тұқымды еділбай қойы тірідей... 0 Просмотров

11:35 Бұдан былай Алматыда электрлі самокат тек 16 жастан бастап... 0 Просмотров

11:30 Қарағанды облысындағы жол апатынан сегіз адам көз жұмды... 0 Просмотров

11:17 Мұхамедиұлының Ұлттық музейдегі ұрлықтың жаңа эпизодына еш... 91 241 Просмотров

11:01 Биіктен құлап бара жатқан баланы қағып алған оқушыға үш... 91 209 Просмотров

10:47 Қарағандыда тұрғын үй ауласынан шала туылған бала табылды... 91 145 Просмотров

10:25 Ұлттық музей басшылығына қатысты қылмыстық істі... 91 124 Просмотров

18:37 Адвокат Бурхан Жансейтов задержан в Алматы... 6 430 Просмотров

17:38 Объемы производства сахара будут увеличены в семь раз —... 6 194 Просмотров

17:13 Тарифы на комуслуги изменятся в Казахстане... 6 218 Просмотров

16:54 Министр Аймағамбетов балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз... 8 649 Просмотров

16:52 «Қолайлы мектеп». Ұлттық жоба арқылы 582 мектеп бой көтереді... 8 778 Просмотров

16:52 «Суперагенты»: серьезный человек Сека уже ждет вас на IVI... 11 634 Просмотров

16:48 Балабақшаларды лицензиялауды күшейтеміз - министр... 7 289 Просмотров

16:43 Смайылов президенттің үкімет жұмысына қатысты сынына пікір... 5 459 Просмотров

16:42 Хищение средств через платформу АrtSport расследует антикор... 5 370 Просмотров

16:39 Еліміздің басым бөлігінде аптап ыстық болады – ауа райы... 5 157 Просмотров

16:37 Про президентскую критику... 6 290 Просмотров

16:29 Министерство не запрещало показ мультфильма «Базз Лайтер» -... 9 204 Просмотров

16:15 Экология министрлігі киіктердің мекендеу ортасын зерттеуге... 5 129 Просмотров

15:48 Денсаулық сақтау министрлігі аборт жасатуға тыйым салу... 5 439 Просмотров

15:45 Елімізде коммуналдық қызмет тарифтері өзгереді... 5 160 Просмотров

15:41 Капремонт всех роддомов пообещала министр здравоохранения... 5 131 Просмотров

15:27 Благотворительный спортивный зал для детей открыли в... 5 078 Просмотров

15:00 Қазақстан шекарасы қандай жағдайда жабылады... 4 933 Просмотров

14:18 104 мың гектарға қант қызылшасы егілсе, ішкі нарықты 80... 5 142 Просмотров

13:41 Қаңтар оқиғасы кезінде қанша қару тәркіленді – ҰҚК есеп... 5 106 Просмотров

13:15 Алагузова - Нуртасу Адамбай: Богу не нужна твоя помощь... 9 355 Просмотров

13:14 Жауынгер бір жыл ішінде әскери техниканы ғана емес, қолына... 6 820 Просмотров

13:04 Тамызда өршиді: Денсаулық сақтау министрлігі коронавирус... 4 976 Просмотров

13:02 В отношении руководства ТОО «Казфосфат» начато досудебное... 5 184 Просмотров

12:59 Суицид в Казахстане: 96% случаев самоубийств совершаются... 5 418 Просмотров

12:51 Усовершенствовать военную организацию Казахстана поручил... 4 917 Просмотров

12:49 Закупать уголь заранее призывают казахстанцев... 4 952 Просмотров

12:45 Павлодарда кран жұмысшыны екінші қабаттан итеріп жіберді... 5 002 Просмотров

12:42 Президенттің сынынан кейін ұзаққа созылған жол жөндеу... 4 907 Просмотров

12:38 МӘМС шенеуніктердің жемсауытына айналған – Арман Бейсембаев... 5 142 Просмотров

12:32 Шоу-бизнес өкілдерінің ЛГБТ-ны насихаттайтын «Базз Лайтер»... 5 267 Просмотров





Опрос


«    Апрель 2024    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
2930