Ұлттық банк елді қымбат ақша аймағынан шығаруда. Бұл әрбір қазақстандықтың өміріне қалай әсер етеді?
Асхат Смағұлов, AMarkets компаниясының талдаушысы
2026 жылды Қазақстан соңғы жылдардағы ең қатаң ақша-кредит саясаттарының бірімен бастады. Жыл басында базалық мөлшерлеме 18% деңгейінде болды. Содан кейін ҚР Ұлттық банкі ақша-кредит саясатын абайлап жеңілдете бастады: маусым айында мөлшерлеме 17%-ға, шілде айында – 16,75%-ға, ал қыркүйекте – 16,25%-ға дейін төмендетілді.
Алғашқы қарағанда, бұл қымбат ақша кезеңінен шығудың бастамасы сияқты көрінеді. Алайда макроэкономикалық көрсеткіштердің жақсаруы артында күрделі көрініс жатыр: халықтың нақты табысы дерлік өспейді, кредиттердің құны жоғары күйінде қалып отыр, ал мөлшерлеменің одан әрі тез төмендеуі сұраныс пен инфляцияны қайтадан өршітуі мүмкін. Қазақстан халқы мен экономикасы үшін Ұлттық банктің жаңа саясатының шынайы мағынасын түсіндіріп береміз.
2026 жылдың басты парадоксі
Сонымен, бірнеше ай ішінде экономикадағы ақша құны 1,75 пайыздық пунктке төмендетілді. Және мұндай шешім қабылдауға негіздер бар.
Инфляция шынымен де төмендей бастады. 2026 жылдың қыркүйек айында ол жылдық мәнде 9,3%-ды құрады, бұл бір ай бұрынғы 9,8%-дан төмен. Салыстыру үшін: бір жыл бұрын, 2025 жылдың қыркүйек айында, инфляция 12,9% болған.
Біріншісі және ең бастысы: инфляцияның төмендеуі бағаның төмендеуі дегенді білдірмейді. Экономист дезинфляцияны байқап отырғанда, тұтынушы өмір сүру құнының өсуіне тап болып жатыр, бірақ бұл өсім бір жыл бұрынғыдай жылдам емес.
Бағаның өсу қарқыны баяулағанымен, әлі де жоғары деңгейде қалып отыр. Азық-түлік тауарлары соңғы бір жылда орта есеппен 8,5%-ға, азық-түлік емес тауарлар – 11%-ға, ақылы қызметтер – 8,9%-ға қымбаттады.
2026 жылдың II тоқсанында Қазақстанда жан басына шаққандағы орташа номиналды ақшалай табыс айына 263 691 теңгені құрады. Бір жылда олар 11,2%-ға өсті. Алайда бағаның өсуін ескергенде, нақты табыс небәрі 0,7%-ға өсті. I тоқсанда жағдай одан да айқын болды: номиналды табыс 11,8%-ға, ал нақты табыс тек 0,1%-ға өсті. Шын мәнінде, табыстың айтарлықтай бөлігі инфляцияға жұмсалды.
2026 жылдың I тоқсанында орташа жалақы 461 486 теңгені, ал медианалық жалақы 331 527 теңгені құрады. Нақты жалақы индексі I тоқсанда 97,7%-ды құрады. Қарапайым есептеулер көрсеткендей: жалақының номиналды өсуіне қарамастан, оның сатып алу қабілеті бұл кезеңде шамамен 2,3%-ға төмендеді.
Міне, 2026 жылдың басты экономикалық парадокстерінің бірі осында: теңгемен табыс өсіп жатыр, бірақ бұл өсімнің елеулі бөлігі бағаның бұрын болған өсуін өтейді.
Қымбат ақша дәуірі аяқталуда ма?
9,3% инфляция кезіндегі 16,25% базалық мөлшерлемені жоғары деп санауға болады. Ұлттық банктің ақша-кредит саясаты әлі де шектеулі сипатта. Жоғары мөлшерлеме депозиттерді тартымды етуі және қарыз алуды қымбаттатуы керек. Саналы адам кредит алудан бұрын екі рет ойланады. Сұраныс – суық сумен жуынғандай, бағаға қысым азаяды.
Алайда мұндай саясаттың бағасы – экономикалық белсенділікті тежеу. Жоғары мөлшерлеме инфляциямен күреседі, бірақ сонымен бірге бүкіл экономика үшін кредитті қымбат етеді. Бизнеске кеңеюді қаржыландыру қиынырақ. Халық кредитті алуда ұстамдылық танытады, тұрғын үй мен тауарларды сирек сатып алады. Ұлттық банк орталық банктің классикалық дилеммасына тап болады: тым жоғары мөлшерлеме экономикалық белсенділікті тежей бастайды, ал оның тым тез төмендеуі инфляцияны қайтаруы мүмкін.
Сондықтан мөлшерлеменің қазіргі төмендеуін Қазақстанның арзан ақшаға көшуі ретінде емес, өте қымбат ақша режимінен абайлап шығу ретінде қарастырған жөн. Алайда, ақша-кредит саясатын жеңілдету ұлттық валютаға қысым көрсетуі мүмкін. Қазақстан үшін бұл сезімтал жағдай, себебі теңге әлсіреген кезде импорт қымбаттайды.
Базалық мөлшерлеменің экономикаға және Қазақстан халқының өмір сүру деңгейіне әсерінің тізбегі
| ҚҰБ базалық мөлшерлемені өзгертуі | Ақша-кредиттік шарттар | Инфляция | Теңгенің бағамы | Халық пен бизнестің кредиттері | Тұтыну және инвестициялар | Халықтың өмір сүру деңгейі |
| Мөлшерлемені көтеру | Ақша қымбаттайды | Инфляцияға қысым | Теңгені ұстап тұра алады | Кредиттер қымбаттайды, оларға деген сұраныс азаяды | Тұтыну және инвестициялар баяулауы мүмкін | Қысқа мерзімді кезеңде кредиттер бойынша жүктеме ұлғаяды, бірақ инфляция төмендегенде нақты табыс сақталады |
| Мөлшерлемені төмендету | Ақша арзандайды | Инфляциялық қысымның күшею тәуекелі | Теңгеге қысым жасай алады | Кредиттер қолжетімді болады | Тұтыну мен инвестициялар ынталандырылады | Кредиттердің қолжетімділігі өседі, бірақ инфляция үдегенде, табыстың сатып алу қабілеті төмендейді |
| Ұзақ уақыт жоғары мөлшерлеме | Қатал қаржы шарттары | Әдетте сұранысты ұстап тұруға көмектеседі | Теңгедегі активтердің тартымдылығын ұстап тұра алады | Ипотека, тұтынушылық кредиттер және бизнес-кредиттер қымбат болып қалады | Экономикалық белсенділік баяулауы мүмкін | Қарыз алушыларға қиынырақ, әсіресе, кредиттері бар үй шаруашылықтарына; теңгедегі жинақтар тартымдырақ болуы мүмкін |
| Ұзақ уақыт төмен мөлшерлеме | Жұмсақ қаржы шарттары | Сұраныстың қызып кету және бағаның өсу тәуекелі | Теңгеге қосымша қысым тәуекелі | Қарыз қаражаты қолжетімдірек | Сұраныстың, инвестициялардың және іскерлік белсенділіктің өсуі | Қаржыландырудың қолжетімділігі өседі, алайда бағаның өсуі шынайы өмір сүру деңгейін төмендетуі мүмкін |
| Тұрақты мөлшерлеме | Болжамды шарттар | Экономикаға бейімделуге мүмкіндік береді | Белгісіздікті азайтады | Банктер мен бизнеске қаржыландыру құнын жоспарлау оңай | Инвестициялар мен тұтынудың болжамдылығының жоғарылауы | Шығындардың, кредиттік төлемдердің және жинақтардың болжамдылығы артады |
Дегенмен оптимизмге негіз бар. Инфляция шынымен де төмендеп барады. Ұлттық банк қыркүйекте қатарынан 11 ай дезинфляцияны тіркеді. Бірақ бағаның өсуін жеңдік деп айту әлі ерте. Регулятордың өзі 2026 жылы инфляцияны 9-11% аралығында деп болжайды. 2027 жылға арналған болжам 6,5-8,5% құрайды. Бұл жағдайларда мөлшерлемені одан әрі төмендетуге кеңістік бар, бірақ ол шексіз емес.
Қарыз алушылар мен салымшыларды не күтіп тұр
Базалық мөлшерлеме – бұл коммерциялық банк клиентке кредит беруге міндетті пайыз емес, қаржы жүйесіндегі ақша құнының бағдары. Кредит құнына қайтарылмау тәуекелдері, ақша тарту бағасы, операциялық шығындар және банктің маржасы кіреді. Сондықтан базалық мөлшерлемені 18%-дан 16,25%-ға дейін төмендету тұтынушылық кредит мөлшерлемесінің дәл сол 1,75 п.п.-ға автоматты түрде төмендейтінін білдірмейді.
Мөлшерлемесі тұрақталған кредиті бар адам үшін Ұлттық банктің шешімі ешқандай өзгеріс әкелмейді. Оның ай сайынғы төлемі өзгеріссіз қалады. Дегенмен жаңа бағыт белгіленді: егер Ұлттық банк жеңілдету циклін жалғастыра берсе, жаңа кредиттердің құны уақыт өте келе төмендеу қысымына ұшырауы керек.
Коммерциялық банктердің салымшылары мүлдем басқа жағдайға тап болады: қарыз алушы үшін жақсы болған нәрсе салымшы үшін әрқашан жақсы бола бермейді. Мөлшерлеме төмендеген сайын, жаңа салымдардың кірістілігі де біртіндеп төмендейтін болады. Бұған қоса, кірістілікті бағалау кезінде екеуін ажырату қажет: номиналды және нақты. Егер, мысалы, шартты салым жылына 14% кіріс әкелсе, ал инфляция 9,3% болса, оның нақты кірістілігі 14% емес, шамамен 4,3% болады.
Халық үшін салдары әрдайым мөлшерлеме бойынша шешімнің өзіне емес, одан кейін не болатынына байланысты. Инфляция төмендеуін жалғастырса, ал мөлшерлеме біртіндеп азайтылса, ең қолайлы комбинация туындайды: кредиттер уақыт өте келе арзандайды, ал табыстардың сатып алу қабілеті бағаның өсуінен соншалықты тез бұзылмайды. Егер инфляция төмендеуін жалғастырса, ал мөлшерлеме біртіндеп азайтылса, ең қолайлы комбинация пайда болады: кредиттер уақыт өте келе арзандайды, ал ақшаның сатып алу қабілеті тұтыну бағасының өсуіне қатысты ұзақ мерзімді перспективада тұрақты болады.
Қорытындылайық. Ұлттық банк қазірдің өзінде мөлшерлемені абайлап төмендете алады. Алайда, көрсеткіштердің тұрақтандырылуы мен өмір сүру деңгейінің айтарлықтай жақсаруы арасында уақытша алшақтық бар. Көптеген отбасылар пайыздық мөлшерлеме жарты пайыздық пунктке төмендегенде емес, олардың нақты табыстары бірнеше тоқсан қатарынан өмір сүру құнынан сенімді түрде өскенде экономикалық жақсаруды сезінеді.
